Javascript is required
ACAR,Y.(1995) .Tarihsel Açıdan Türkiye Ekonomisi ve İzlenen İktisadi Politikalar (1923- 1963).Uludağ Üniversitesi Basımevi, III.Baskı, Bursa
AKTAŞ,C. (2009). “Türkiye’nin İhracat, İthalat ve Ekonomik Büyüme Arasındaki Nedensellik Analizi”, Kocaeli Üniversitesi S.B.E. Dergisi (18), 2009/2:s.35-47
ÇAMURDAN,B.(2013). “Türkiye’de 1999-2013 Dönemi İçin İhracat, İthalat ve Ekonomik Büyüme Arasındaki Nedensellik İlişkisi”, NWSA-SocialSciences, 3C0117, 8, (4), s.183-195
DEĞER,K. (2010). “İhracatta Ürün Çeşitliliği ve Büyüme”, Atatürk Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, Cilt:24, sayı:2 s.259-287
DEMİRHAN, E.(2005). “Büyüme ve İhracat Arasındaki Nedensellik İlişkisi: Türkiye Örneği”, Ankara Üniversitesi, S.B.F. Dergisi, 60(4), s. 75-88
DİCKEY, D. A.ve W.A. FULLER (1979). “Distribution of TheEstimatorsForAutoregressive Time Series WithUnitRoot”, Journal of TheAmerican Statistical Association, 74(336), s.427-431
ERDOĞAN, S. (2006). “Türkiye’nin İhracat Yapısındaki Değişme ve Büyüme İlişkisi:Koentegrasyon ve Nedensellik Testi Uygulaması”, Selçuk Üniversitesi Karaman İ.İ.B.F. Dergisi, sayı:10, Yıl:9, Haziran 2006, s.30-39
GERNİ, C. , Ö.S. EMSEN VE M. K. DEĞER (2008) “İthalata Dayalı İhracat ve Ekonomik Büyüme: 1980-2006 Türkiye Deneyimi” , 2. Ulusal İktisat Kongresi, 20-22 Şubat 2008, DEÜ İİBF İktisat Bölümü, İzmir-Türkiye, s. 1-21
GRANGER, C. W. J. (1988), “SomeRecentDevelopments in a Concept of Causality”, Journal of Econometrics, 39(1-2), s.199-211
GÜL, E. ve A. KAMACI (2012). “Dış Ticaretin Büyüme Üzerinde Etkiler: Bir Panel Veri Analizi” , Uluslar arası Alanya İşletme Fakültesi Dergisi, C:4, Sayı: 3, s.81-91
İSPİR,M.S., B.AÇIKGÖZ, M. ERSOY (2009), “Türkiye’nin Büyüme Dinamiğinde İhracat mı İthalat mı Daha Etkin?”, Dokuz Eylül Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, C:24, Sayı:1, s.59-72
JOHANSEN,S (1988). “Statistical Analysis of CointegrationVectors” Journal of Economic Dynamics and Control, 12(2-3), s. 231-254
JOHANSEN,S. ve K. JUSELIUS (1990). “Maximum LikelihoodEstimationandInference on Co-integrationwith Applications toTheDemandFor Money”, Oxford Bulletin of EconomicsandStatistics, 52(2), s.169-210
KARLUK, S.R. (2005). Cumhuriyetin İlanından Günümüze Türkiye Ekonomisinde Yapısal Dönüşüm. 10.Basım, Beta Yayım Dağıtım, İstanbul
KAZGAN,G. (2004). Tanzimat’tan 21. Yüzyıla Türkiye Ekonomisi. 2. Basım, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul
KEPENEK, Y. ve N. YENTÜRK (2007). Türkiye Ekonomisi. 19. Basım, Remzi Kitabevi, İstanbul
KORKMAZ,S. ve A. AYDIN (2015). “Türkiye’de Dış Ticaret-Ekonomik Büyüme İlişkisi:Nedensellik Analizi”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, Aralık 2015, 10(3), s.47-76
KURT,S. ve M. BERBER (2008). “Türkiye’de Dışa Açıklık ve Ekonomik Büyüme”, Atatürk Üniversitesi, İ.İ.B.F. Dergisi, Cilt:22, Temmuz 2008, sayı:2,s.57-80
OECD-OrganisationForEconomicCo-operationand Development http://data.oecd.org/
ÖNDER,K. ve S. A.HATIRLI (2014). “Türkiye’de İmalat Sanayi İhracatı ve Büyüme İlişkisinin İktisadi Analizi”, Journal of Yaşar University, 9(34), s. 5851-5869
ÖZCAN, B. ve O. ÇELEBİ (2013). “İhracata Dayalı Büyüme Hipotezi Türkiye İçin Geçerli mi?”, Yönetim ve Ekonomi, Cilt:20, Sayı:1,s.1-14
ÖZMEN,A., M. ÖZER, S. TÜRKYILMAZ (1999). “Türkiye’de İhracat ve Ekonomik Büyüme Arasındaki Nedenselliğe İlişkin Bir Uygulama Denemesi”, Marmara Üniversitesi Yayınları, Yayın no:640, s. 379-392
PHILLIPS,P.C.B ve P. PERRON (1988). “Testingfor a UnitRoot in Time Series Regression”, Biometrica, 75(2), s.335-346
SAĞLAM, Y. ve H.A. EGELİ (2015), “İhracata Dayalı Büyüme Hipotezi: Türkiye Örneği”, Dokuz Eylül Üniversitesi, S.B.E. Dergisi, cilt:17, sayı:4, s.517-530
SARAÇ, B.T. (2013). “İhracat ve İthalatın Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkisi: Türkiye Örneği”, Ege Akademik Bakış, Cilt:13, Sayı:2, s.181-194
SARI,S. , C. GERNİ, K. DEĞER ve Ö.S. EMSEN (2010). “Uluslar arası Avrasya Ekonomileri Konferansı, 4-5 Kasım 2010, İstanbul, s.392-397
ŞEREFLİ,M. (2016). “Dış Ticaretin Ekonomik Büyüme Üzerine Etkisi: Türkiye Örneği”, Kastamonu Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, Temmuz 2016, Sayı:13, s. 136-143
ŞİMŞEK, M. (2003). “İhracata Dayalı Büyüme Hipotezinin Türkiye Ekonomisi Verileri ile Analizi,1960-2002”, Dokuz Eylül Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, Cilt:18, Sayı:2, s.43-63
TAŞ, İ. (2013). “Büyümenin Dinamiği Üzerine BirNedensellik Analizi”, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl:1, Sayı:1, s.69-86
TAŞDAN, H. (2010). “Türkiye’de İhracat, İthalat ve Ekonomik Büyüme Arasındaki Nedensellik İlişkilerinin Spektral Analizi”, Ekonomi Bilimleri Dergisi, Cilt:2, Sayı:1, s.87-98
TEMİZ,D. “Türkiye’de reel ihracat ve Ekonomik Büyüme Arasındaki İlişki:1965-2009 Dönemi”, Hitit Üniversitesi S.B.E. Dergisi, Yıl:3, Sayı:1-2, s.71-82
TUNCER, İ. (2002). “Türkiye’de İhracat, İthalat ve Büyüme: Toda-Yamamoto Yöntemiyle Granger Nedensellik Analizleri”, Çukurova Üniversitesi, S.B.E. Dergisi, Cilt:9, Sayı:9, s. 89-107. TUİK, Türkiye İstatistik Kurumu http://tuik/gov.tr
UÇAK,H. ve İ. ARISOY (2011). “Türkiye Ekonomisinde Verimlilik, İhracat ve İthalat Arasındaki Nedensellik Analizi”, Ege Akademik Bakış, Cilt:11, Sayı:4, s. 639-651
YENİPAZARLI, A. ve f. ERDAL (2010). “Dış Ticaretin Serbestleşmesi ve Ekonomik Büyüme”, Ekonomi Bilimleri Dergisi, Cilt:2, Sayı:1, s. 15-24
YILDIZ, E.B. ve BERBER,M. (2011). “İthalata Dayalı Büyüme:1989-2007 Türkiye Örneği”, Atatürk Üniversitesi, İ.İ.B.F. Dergisi, 10. Ekonometri ve İstatistik Sempozyumu Özel Sayısı, s. 165-179
Search
Open Access
Research article

Cumhuriyetten Günümüze Türkiye’nin Dış Ticaret ve Ekonomik Büyüme İlişkisi Üzerine Nedensellik Analizi (A Causality Analysis Over the Relationship Between Economic Growth and Foreign Trade of Turkey From the Foundation of Republic to Now)

rabia aktaş şenkardeşler*
Yalova Üniversitesi, Yalova, Turkey
Journal of Accounting, Finance and Auditing Studies
|
Volume 4, Issue 1, 2018
|
Pages 108-129
Received: N/A,
Revised: N/A,
Accepted: N/A,
Available online: 03-30-2018
View Full Article|Download PDF

Abstract:

The aim of the study is to reveal the relationship between Turkey's foreign trade and economic growth. In the analyzes, import, export and gross domestic product datas of 1923-2016 period of Turkish economy were used. For empirical examination has been benefited from causality tests. The result of the study is the existence of import-led economic growth.

Keywords: Import, Export, Economic growth, Causality
JEL Classification: 011, F14, F43.

1. Giriş

Her ülkenin temel makroekonomik hedeflerinden birisi olan ekonomik büyüme gayri safi yurtiçi hâsıla (GSYİH)’da meydana gelen artış oranıyla ölçülmektedir. GSYİH, harcama yöntemiyle hesaplandığında tüketim harcamaları, yatırım harcamaları, kamu harcamaları ve net ihracatın toplamlarından oluşmaktadır. Kısaca bu unsurlardaki artış GSYİH’yı arttırarak ekonomik büyümeye katkı sağlayacaktır. Klasik iktisatçılar bu unsurlar içerisinden büyümenin motoru olarak dış ticarete dikkat çekmişler ve ihracatın büyümeyi arttıracağını savunmuşlardır.

İhracat, ithalat ve ekonomik büyüme arasında karşılıklı bir etkileşim vardır. Bu etkileşimin yönünü ölçmek için aşağıdaki hipotezler sınanabilir.

İhracata dayalı büyüme

İthalata dayalı büyüme

Büyümeye dayalı ihracat

Büyümeye dayalı ithalat

İhracata dayalı ithalat

İthalata dayalı ihracat

Teorik olarak hangi hipotezin kabul edileceği incelenen ülkeye, döneme ve izlenen dış ticaret politikalarına bağlı olarak farklılık göstermektedir. Bu sebeple dış ticaret - ekonomik büyüme ilişkisinin teorik olmaktan çok ampirik bir sorun olduğunu söylemek mümkündür.

Türkiye’de 24 Ocak 1980 Kararları ile ithalat ve ihracatın serbestleşmesi öngörülerek dışa açılma süreci başlamıştır. İthal ikâmesi politikası terk edilerek ihracata yönelik sanayileşme politikası benimsenmiştir (Karluk,2005:497). Bu çalışmada Türkiye’nin 1980-2016 dönemine ait ihracat, ithalat ve GSYİH verilerine dayanarak “ihracata dayalı büyüme” hipotezi sınanacaktır. Bu amaçla dış ticaret ve ekonomik büyüme arasında bir ilişkinin varlığı ampirik olarak araştırılacak, ilişki tespit edilirse ilişkinin yönü Granger Nedensellik Testi kullanılarak belirlenecektir.

Çalışmanın ilk bölümünde Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş yılı olan 1923 tarihinden ihracata yönelik sanayileşme politikasının benimsendiği 1980 yılına kadar olan dış ticaret – büyüme ilişkisi uygulanan dış ticaret politikaları çerçevesinde özetlenmeye çalışılacaktır. Dış ticaret – büyüme ilişkisini Türkiye örneği üzerinden inceleyen çalışmalar literatür özeti olarak verildikten sonra bu çalışmanın ampirik sonuçları sunulacaktır. Son bölümde ise araştırmanın bulguları değerlendirilerek önerilere yer verilecektir.

2. 1923-1980 Döneminin Dış Ticaret Göstergeleri İle İncelenmesi

Dış ticaret göstergeleri, ancak döneme yön veren ulusal ve uluslar arası ekonomik ve politik gelişmeler göz önüne alınarak incelendiğinde birer istatistik olmaktan çıkıp anlamlı verilere dönüşmektedir.

2.1 1923- 1933 Dönemi

Cumhuriyetin kuruluş yılları hem Türkiye hem de dış dünya için ekonomik ve politik olayların oldukça yoğun yaşandığı yıllardır. İzmir İktisat Kongresinin (17 Şubat-4 Mart 1923) cumhuriyetin ilanından (29 Ekim 1923) önce toplanması yeni kurulacak ulus devletin yaşayabilmesi için ekonominin ne denli önemli olduğunun göstergesidir. Yine bu dönemde imzalanan Lozan Anlaşması, dış ticaret ve ekonomik büyüme açısından kritik bir rol oynamaktadır. Siyasi ve ekonomik bağımsızlığımızı kazandığımız bu anlaşmanın sonucunda kapitülasyonlar kaldırılarak karasularımızda yük ve yolcu taşıma hakkı (kabotaj) sadece Türklere verilmiştir. Deniz taşımacılığının dış ticaretteki yeri göz önüne alındığında bu çok önemli bir karardır. 1916’da yürürlüğe giren gümrük rejiminin 1929 yılına kadar geçerli olacağı kararı ise, yerli mallarımızın ve sanayimizin dış rekabetten korunması için beş yıl daha beklememiz gerektiği anlamını taşıdığından olumsuz bir sonuç olarak değerlendirilebilir. Osmanlı’dan kalan dış borç ödemelerimizin de 1929 yılında başlayacak olması ve aynı yılda dünyayı sarsacak olan Büyük Bunalımın yaşanması sonraki yıllarda izleyeceğimiz dış ticaret politikalarımızın belirleyicisi olmuştur. 1927 yılında çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunu ve yine bu dönemde özel sektörün gelişmesi için kurulan İş Bankası, yeni devletin sanayiye verdiği önemi göstermektedir. 1914 ve 1944’te yaşanan iki Dünya Savaşı’nın arasındaki dönemi kapsayan kuruluş yıllarımızda liberal bir ekonomi politikasının izlendiğini ancak devletin yönlendirici müdahalelerinin de olduğunu söylemek mümkündür (Acar,1995:29)

Table 1. Dış ticaret göstergeleri, 1923-1933

Yıllar

İhracat

Değişim

İthalat

Değişim

Dış Ticaret Dengesi

Dış Ticaret Hacmi

İhracatın İthalatı Karşılama oranı

GSYİH*

Büyüme

1923

50790

-

86872

-

-36082

137662

58.5

2959

-

1924

82435

62.3

100462

15.6

-18027

182897

82.1

3392

14.7

1925

102700

24.6

128953

28.4

-26253

231653

79.6

3817

12.5

1926

96437

-6.1

121411

-5.8

-24974

217848

79.4

4512

18.2

1927

80749

-16.3

107752

-11.3

-27003

188501

74.9

3937

-12.8

1928

88278

9.3

113710

5.5

-25432

201988

77.6

4362

10.8

1929

74827

-15.2

123558

8.7

-48731

198385

60.6

5301

21.5

1930

71380

-4.6

69540

-43.7

1840

140920

102.6

5431

2.5

1931

60226

-15.6

56935

-13.8

291

120161

100.5

5877

8.2

1932

47972

-20.3

40718

-32.1

7254

88690

117.8

5253

-10.6

1933

58065

21.0

45091

10.7

12974

103156

128.8

6065

15.5

Kaynak:TUİK, * 1948 sabit fiyatlarıyla hesaplanmıştır.

Tablo 1’de görüldüğü gibi 1929 yılına kadar ithalatımız ihracatımızdan fazla olmuştur. 1929 yılı ithalatımızın ve dış ticaret açığımızın en yüksek yıl olmasının yanı sıra ekonomik büyüme oranının da en yüksek olduğu yıldır. Bu durum yeni kurulan ülkenin tüketim ve yatırım mallarına çok fazla gereksinim duyduğu ve henüz bunları üretmeye yetecek sanayisi olmadığı gerçeğiyle açıklanabilir. Ayrıca yeni gümrük düzenlemesiyle ithalata sınırlama getirileceği beklentisi de ithal aramalı ve hammadde kullanıcılarını da taleplerini arttırmaya yöneltmiş olabilir.1930 yılında ithalatta %43.7 oranında yaşanan azalmanın ve büyümenin %2.5 düzeyine gerilemesinin sebebi olarak Büyük Buhran gösterilebilir.

1929 yılından sonra ithalatta görülen azalma ve onun sonucunda dış ticaret hacmindeki gerileme ithal mallarının gümrük vergilerinin %16’dan %40’a çıkarılması ile açıklanabilir (Kepenek ve Yentürk,2007:49).

1927 ve 1932 yılları hariç ekonominin küçüldüğü yıl olmamıştır. Bu yıllar aynı zamanda ithalat ve ihracatta sert düşüşlerin olduğu görülmektedir. 1930 yılında da dönemine göre küçük bir büyüme oranı ve ithalatta en yüksek düşüş yaşandığını da dikkate alarak incelenen dönemde ithalata dayalı bir büyüme olduğunu söylemek mümkündür.

2.2 1934-1950 Dönemi

Devletin ekonomide üretici ve yatırımcı olarak aktif rol aldığı, kalkınma planlarının yürürlüğe girdiği, dış ticarette korumacılık ve büyümede ithal ikâmesi yaklaşımının benimsendiği bu dönem Türkiye ekonomisinde devletçilik yılları olarak bilinmektedir.

Table 2. Dış Ticaret Göstergeleri,1934-1950

Yıllar

İhracat

Değişim

İthalat

Değişim

Dış Ticaret Dengesi

Dış Ticaret Hacmi

İhracatın İthalatı Karşılama oranı

GSYİH*

Büyüme

1934

73007

25.7

68761

52.5

4246

141768

106.2

6447

6.30

1935

93670

4.4

70635

2.7

5597

146867

107.9

6252

-3

1936

93670

22.9

73619

4.2

20051

167289

127.2

7694

23.1

1937

109225

16.6

90540

23.0

18685

199765

120.6

7811

1.5

1938

115019

5.3

118899

31.3

-3880

233918

96.7

8550

9.5

1939

99646

-13.4

92498

-22.2

7149

192145

107.7

9139

6.9

1940

80904

-18.8

50035

-45.9

30869

130939

161.7

8702

-4.8

1941

91056

12.5

55349

10.6

35707

146405

164.5

7800

-10.4

1942

126115

38.5

112879

103.9

13236

238994

111.7

8230

5.5

1943

196734

56.0

155340

37.6

41394

352074

126.6

7424

-9.8

1944

177952

-9.5

126230

-18.7

51722

304182

141.0

7047

-5.1

1945

168264

-5.4

96969

23.2

71295

265233

173.5

5970

-15.3

1946

214580

27.5

118889

22.6

95691

333469

180.5

7885

32.1

1947

223301

4.1

244644

105.8

-21343

467945

91.3

8212

4.1

1948

196799

-11.9

275053

12.4

-78254

471852

71.5

37133

-

1949

247825

25.9

290220

5.5

-42365

538045

85.4

35282

-5.0

1950

263424

6.3

285664

-1.6

-22240

549088

92.2

38598

9.4

Kaynak:TUİK,*1948 yılına kadar 1948 sabit fiyatlarıyla, 1948-1950 dönemi 1968 sabit fiyatlarıyla hesaplanmıştır.

İncelenen dönemin sonunda, dönem başına göre GSYİH altı kat artmıştır. Buna dayanarak ithalattaki kısıtlamaların yerli üretimin artmasına olanak verdiğini söylemek mümkündür. 1934 – 1946 yılları arasında 1938 yılı hariç dış ticaret fazlası verilmiştir. 1946 yılı ihracatın ithalatı karşılama ve büyüme oranları dikkate alındığında dönemin en parlak yılıdır. 1936 yılında ise ihracattaki artış, ithalattaki artışın beş katından fazladır ve dönemin ekonomik büyüme performansı açısından en başarılı olduğu ikinci yıldır.

1946 yılında Türk Lirası Dolar karşısında %53 oranında devalüe edilmiştir. Bu devalüasyonun ihracatı arttıracağı ve nisbi olarak pahalılaşan ithalatı azaltarak yerli üretimde ve dolayısıyla GSYİH’da artış beklentisi oluşturmuştur. Beklenenin aksine, ekonomik büyüme oranı 1946’da %32 iken 1947 yılında %12 düzeyine düşmüştür. Bunun sebebini şu şekilde açıklamak mümkündür: İhraç mallarımız tarım ürünlerinden oluşmaktaydı ve tarımsal ürünlerin talep elastikiyeti düşük olduğundan, fiyatlardaki düşüş ihracatı arttırmaya yetmemiş olabilir. Devalüasyon sonucu ithal girdinin pahalılaşması sebebiyle üretim maliyetlerimizin artması ise GSYİH’da istenen artışı yaratmamış olabilir.

2.3 1950-1980 Dönemi

1950 yılında çok partili döneme geçişle birlikte iktidara gelen hükümet devletçilik politikasını dışlayarak liberal ekonomi politikasını benimsemiştir fakat 1952 yılında dış ticaret açığının bir önceki yıla göre iki kat artması sonucu ithalatta tekrar kısıtlamaya gidilmiş ve 1953’ten itibaren serbest ithalat rejimi tamamen kaldırılmıştır.

Table 3. Dış Ticaret Göstergeleri, 1950 - 1980

Yıllar

İhracat

Değişim

İthalat

Değişim

Dış Ticaret Dengesi

Dış Ticaret Hacmi

İhracatın İthalatı Karşılama oranı

GSYİH*

Büyüme

1951

314082

19.2

402086

40.8

-88004

716168

78.1

43536

12.8

1952

362914

15.5

555920

38.3

-193006

918834

65.3

48739

12.0

1953

396061

9.1

532533

-4.2

-136472

928594

74.4

54210

11.2

1954

224924

-15.4

478359

-10.2

-143435

813283

70.0

52655

-2.9

1955

313346

-6.4

497637

4.0

-184291

810983

63.0

56912

8.1

1956

304990

-2.7

407340

-18.1

-102350

712330

74.9

58763

3.3

1957

345217

13.2

397125

-2.5

-51908

742342

86.9

63417

7.9

1958

247271

-28.4

315098

-20.7

-67827

562369

78.5

66308

4.6

1959

353799

43.1

469982

49.2

-116183

823781

75.3

69373

4.6

1960

320731

-9.3

468186

-0.4

-147455

788917

68.5

71391

2.9

1961

346740

8.1

507205

8.3

-160465

853945

68.4

72619

1.7

1962

381197

9.9

619447

22.1

-238250

1000644

61.5

77030

6.1

1963

410771

-3.4

687616

11.0

-319529

1055703

53.5

84291

9.4

1964

410771

11.6

537229

-21.9

-126458

948000

76.5

87782

4.1

1965

463738

12.9

571953

6.5

-108215

1035691

81.1

90078

2.6

1966

490508

5.8

718269

25.6

-227761

1208777

68.3

100629

11.7

1967

522334

6.5

684669

-4.7

-162355

1207003

76.3

105159

4.5

1968

496419

-5.0

763659

11.5

-267240

1260078

65.0

31425049

-

1969

536834

8.1

801236

4.9

-264403

1338070

67.0

32707548

4.1

1970

588476

9.6

947604

18.3

-359128

1536081

62.1

33765132

3.2

1971

676602

15.0

1170840

23.6

-494239

1847442

57.8

35644700

5.6

1972

884969

30.8

1562550

33.5

-677581

2447519

56.6

38291639

7.4

1973

1317083

48.8

2086216

33.5

-769133

3403299

63.1

39540780

3.3

1974

1532182

16.3

3777501

81.1

-2245319

5309683

40.6

41752876

5.6

1975

1401075

-8.6

4738558

25.4

-3337483

6139633

29.6

44748268

7.2

1976

1960214

39.9

5128647

8.2

-3168433

7088862

38.2

49429503

10.5

1977

1753026

-10.6

5796278

13.0

-4043252

7549304

30.2

51113351

3.4

1978

2288163

30.5

4599025

-20.7

-2310862

6887187

49.8

51881586

1.5

1979

2261195

-1.2

5069432

10.2

-2808236

7330627

44.6

51557767

-0.6

1980

2910122

28.7

7909364

56.0

-4999242

1081948

6

36.8

50295991

-2.4

Kaynak:TUİK,*1951-1967 dönemi 1968 sabit fiyatlarıyla, 1968-1980 dönemi 1987 sabit fiyatlarıyla hesaplanmıştır.

1954 yılında ithalatta görülen %10 oranında düşüş, ithal malı girdisini yoğun kullanan sanayide düşüşlere sebep olmuş ve ekonomi %2.9 küçülmüştür.

1958 yılında ithalatın önündeki engellerin azaltılmasını ve Türk Lirasının devalüe edilmesini öngören bir ekonomik istikrar programı uygulanmaya başlanmıştır (Kepenek ve Yentürk,2007:124-125). 1959’da devalüasyon sonucu ihracat %43, ithalat engellerinin azaltılması sonucu ise ithalat %49 artmıştır. Ekonomi ise yaklaşık %5 büyümüştür.

1960 yılında yaşanan darbenin sebep olduğu durgunluk 1961 yılında da kendini göstermiştir.

1963-1974 yılları arasında iç piyasayı yerli üretime tahsis etmek için üretim düzeyi yeterli miktarlara ulaşan malların ithalatının yasaklanarak, ithal ikâmesi bir politika izlenmiştir (Kazgan,2004:96).

1974 yılında petrol kriziyle birlikte dış ticaret hadleri tersine dönmüş ve artan maliyetler ithalatı zorlaştırmıştır. Hükümet üretimin etkilenmemesi için ithalatı kolaylaştırıcı önlemler almıştır (Kazgan,2004:106-107). 1974 yılında ithalatta %81 artış olmuştur.

Ekonominin tarıma, tarımın da hava koşullarına bağlı olmasından dolayı incelenen dönemde GSYİH’da dalgalanmalar görülmektedir. 1955-1979 yılları arasında ekonominin küçüldüğü bir yıl olmamıştır. Dönemin tamamında dış ticaret açığı vardır. Dönemin başında ihracatın ithalatı karşılama oranı %78.1 ve büyüme oranı %12.8 iken, dönemin sonunda ihracatın ithalatı karşılama oranı %36.8’e düşmüş ve ekonomi %2.4 oranında küçülmüştür.

3. Dış Ticaret – Ekonomik Büyüme İlişkisinin Türkiye Özelinde İncelendiği Çalışmalara Ait Literatür Özeti

YAZAR(lar) YIL

YÖNTEM

ÜLKE ve DÖNEM

BULGULAR

ÖZMEN – ÖZER – TÜRKYILMAZ 1999

GRANGER NEDENSELLİK

TÜRKİYE OCAK1983- HAZİRAN 1997

İhracattan büyümeye doğru

tek yönlü nedensellik ilişkisi bulunmuştur.

TUNCER 2002

GRANGER NEDENSELLİK

TÜRKİYE 1980-2000

GSYİH ve ithalat arasında iki yönlü nedensellik ilişkisi

tespit edilmiştir. GSYİH’DAN ihracata doğru nedensellik ilişkisi bulunmuştur.

ŞİMŞEK 2003

GRANGER NEDENSELLİK

TÜRKİYE 1960-2002

Büyümeden ihracata doğru tek yönlü bir nedensellik ilişkisi tespit edilmiştir.

DEMİRHAN 2005

HATA DÜZELTME MODELİ

KONTEGRASYON

TÜRKİYE 1990-2004

İhracattan büyümeye doğru tek yönlü nedensellik ilişkisi bulgusuna ulaşılmıştır.

ANALİZİ

ERDOĞAN 2006

KOENTEGRASYON NEDENSELLİK

TÜRKİYE 1923-2004

İhracat artışı ve ekonomik büyüme arasında çift yönlü nedensellik ilişkisi saptanmıştır.

KURT - BERBER 2008

VAR MODELİ

TÜRKİYE 1989-2003

Büyüme ile ithalat arasında

çift yönlü nedensellik ilişkisi görülmüş, ithalattan ihracata ve ihracattan büyümeye doğru tek yönlü nedensellik ilişkisi belirlenmiştir.

GERNİ - EMSEN

- DEĞER 2008

GRANGER FEDER

TÜRKİYE 1980-2006

İhracat ve ekonomik büyüme ara malı ve sermaye malı ithalatından etkilenmektedir.

AKTAŞ 2009

HATA DÜZELTME MODELİ EŞBÜTÜNLEŞME TESTİ

TÜRKİYE 1996-2006

İhracat ve ithalattan büyümeye doğru nedensellik görülmemiştir. Uzun dönemde ihracattan ithalata,

ithalattan ihracata, büyümeden ihracata ve büyümeden ithalata

doğru nedensellik ilişkisi bulunmuştur.

İSPİR - ERSOY - YILMAZER 2009

MARKOV REJİM DEĞİŞMELERİ

TÜRKİYE 1989-2007

Daralma döneminden genişleme dönemine geçerken ihracat baskın rol oynamaktadır. Ekonomi genişleme

döneminde iken bu sürecin sürdürülmesinde ihracat ve ithalat birlikte katkı sağlamaktadır.

TEMİZ 2010

JOHANSEN EŞBÜTÜNLEŞME VEKTÖR HATA DÜZELTME GRANGER NEDENSELLİK

TÜRKİYE 1965-2009

Uzun dönemde ihracata dayalı büyüme hipotezi geçerlidir. Ekonomik büyümeden

ihracat artışına doğru nedensellik ilişkisi vardır.

SARI-GERNİ- DEĞER-EMSEN 2010

GRANGER NEDENSELLİK VE EŞBÜTÜNLEŞME TESTİ (PEDRONİ)

TÜRKİYE 1990-2008

Kısa dönemde ekonomik büyümeden ihracata doğru tek yönlü bir nedensellik tespit edilmiştir.

DEĞER 2010

JOHANSEN EŞBÜTÜNLEŞME VE GRANGER NEDENSELLİK

TÜRKİYE 1980-2006

Türkiye’nin uzun dönem ekonomik büyümesi üzerinde imalat sanayi ağırlıklı bir ihracat yapısı ile ihracatta ürün çeşitliliği önemlidir.

TAŞDAN 2010

FREKANS ALANI GRANGER NEDENSELLİK TESTİ

TÜRKİYE 1985-2009

İthalata dayalı büyüme ve

büyüme çekişli ihracat tespit edilmiştir.

YENİPAZARLI - ERDAL

2010

ARDL SINIR TESTİ

TÜRKİYE 1970-2006

Dış ticaret ile ekonomik büyüme arasında pozitif bir ilişki bulunmuştur.

UÇAK - ARISOY 2011

JOHANSEN EŞBÜTÜNLEŞME GRANGER NEDENSELLİK

TÜRKİYE 1998-2007

İhracat ve ithalatın uzun dönemde verimlilik artışına katkısı vardır.

YILDIZ - BERBER 2011

EŞBÜTÜNLEŞME VE

HATA DÜZELTME MODELİ

TÜRKİYE 1989-2007

İthalata dayalı büyüme olduğu belirlenmiştir.

YAVUZ 2012

GRANGER NEDENSELLİK

TÜRKİYE 1949-2010

İhracattan ekonomik büyümeye

doğru tek yönlü nedensellik ilişkisi tespit edilmiştir.

GÜL-KAMACI 2012

PEDRONİ EŞBÜTÜNLEŞME VE GRANGER NEDENSELLİK

1980-2010 (GELİŞMİŞ ÜLKELER) 1993-2010 (GELİŞMEKTE OLAN)

Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler

için büyümeden ithalat ve ihracata doğru nedensellik ilişkisi bulunamamıştır. Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde, ithalat ve ihracattan büyümeye doğru bir nedensellik ilişkisi görülmüştür.

ÇAMURDAN 2013

JOHANSEN EŞBÜTÜNLEŞME GRANGER NEDENSELLİK

TÜRKİYE 1992-2013

Büyümenin kaynağı ihracat, ihracatın kaynağı da ithalattır.

TAŞ 2013

GRANGER NEDENSELLİK

TÜRKİYE 1962-1981

1982-2010

1962-1981 döneminde ithalattan büyümeye doğru bir nedensellik ilişkisi görülmüştür. 1982-2010 yılları arasında yalnızca ihracattan büyümeye

doğru bir nedensellik ilişkisi saptanmıştır.

ÖZCAN - ÖZÇELEBİ 2013

JOHANSEN EŞBÜTÜNLEŞME

TÜRKİYE 2005-2011

İhracata dayalı büyüme hipotezi geçerlidir.

SARAÇ 2013

MARKOV REJİM DEĞİŞMELERİ

TÜRKİYE 1989-2011

İhracat ve ithalat hem daralma hem genişleme dönemlerinde büyümeyi pozitif yönde etkilemektedir.

ÖNDER - HATIRLI 2014

GRANGER NEDENSELLİK VE HAUSMAN TESTİ

TÜRKİYE 1994-2009

İmalat sanayi ihracatından büyümeye ve büyümeden de imalat sanayi ihracatına doğru eşanlı ilişki vardır.

KORKMAZ- AYDIN 2015

GRANGER NEDENSELLİK

TÜRKİYE 2002-2014

İthalat ile ekonomik büyüme arasında çift yönlü

nedensellik ilişkisi olduğu bulunmuştur.

SAĞLAM-EGELİ 2015

EŞBÜTÜNLEŞME VE

GRANGER NEDENSELLİK

TÜRKİYE 1999-2013

Kısa dönem için ihracat ve ekonomik büyüme arasında çift yönlü nedensellik ilişkisi , Uzun dönem için ihracattan büyümeye doğru tek yönlü nedensellik ilişkisi görülmüştür.

ŞEREFLİ 2016

GRANGER NEDENSELLİK

TÜRKİYE 1975-2014

Büyüme ile dış ticaret arasında

bir nedensellik ilişkisi tespit edilememiştir.

4. Ekonometrik Analiz ve Bulgular

Figure 1. Şekil 1: Logaritma cinsinden GSYIH, ithalat ve ihracat serileri

Tüm seriler çeyrek yıllık olup 1980:Q1 – 2016:Q2 dönemini kapsamaktadır. İthalat ve ihracat serileri mevsimsellikten arındırılmış olarak indirilmiş; GSYIH serisi Census X12 yöntemi kullanılarak mevsimsellikten arındırılmıştır. Tüm analizler Eviews9.0 paket program kullanılarak gerçekleştirilmiştir.

LY: GDP (2010=100) OECD veri bankasından 2010 sabit fiyatları ile milyon dolar cinsinden indirilmiş, daha sonra milyar dolara çevrilmiş ve logaritması alınmıştır.

LM: OECD veri bankasından milyar dolar cinsinden indirilmiş ve logaritması alınmıştır. LX: OECD veri bankasından milyar dolar cinsinden indirilmiş ve logaritması alınmıştır.

Birim Kök Testleri

Eştümleşme ve diğer bazı çok değişkenli zaman serisi analizlerinin varsayımlarımdan birisi de durağanlıkla ilgili olduğu için analizlere dahil edilecek zaman serisi değişkenlerinin durağanlığı (birim kök içerip içermediği) sınanmalıdır. Serilerin durağanlığının sınanması için ADF, PP ve KPSS gibi birim kök testleri kullanılmaktadır. Bu testlere göre bir zaman serisi birim kök içermiyorsa durağan kabul edilir. Bu çalışmada, Genelleştirilmiş Dickey-Fuller (ADF) (Dickey ve Fuller, 1979) ve PP (Phillips – Peron) birim kök testleri kullanılmıştır. Birim kök testlerinin sonuçları, Tablo 4’te sunulmuştur.

Table 4. Birim kök testleri

BİRİM KÖK TESTİ

ADF

PP

SERİ [Düzey Değerleri]

Sabit & Trend

Sabit & Trend

LY

-3.017045

-3.139902

LM

-2.751125

-2.994400

LX

-2.600612

-2.622733

SERİ [Birinci Fark Değerleri]

Sabit

Sabit

ΔLY

-7.556547***

-11.43649***

ΔLM

-10.76077***

-10.95561***

ΔLX

-11.81744***

-11.82939***

Not: Serilerin durağanlığı ADF ve PP birim kök testlerine göre sınanmıştır. Buna göre *** olan yerlerde % 1 anlamlılık düzeyine göre, ** olan yerlerde % 5 anlamlılık düzeyinde ve * olan yerlerde %10 anlamlılık düzeyine göre boş hipotez reddedilerek serilerin durağan olduğunu öngören alternatif hipotez kabul edilmiştir. ADF birim kök testi için uygun gecikme uzunlukları Akaike bilgi kriterine göre seçilmiştir.

Tablo 4’de de görüldüğü üzere tüm seriler birim kök içermekte ancak birinci farkları alındığında durağan hale gelmektedir. Bundan sonraki aşama ise iki seri arasındaki uzun dönemli bir ilişkinin olup olmadığının eştümleşme analizi yardımıyla belirlenmesidir. Eştümleşme analizi, durağan olmayan zaman serisi değişkenlerinin tümleşme derecelerinin aynı olması halinde, söz konusu değişkenlerin doğrusal kombinasyonlarının durağan olup olmadığının araştırılmasını sağlar. Eştümleşme ilişkisi ise bir hata düzeltme mekanizması (ECM) ima eder. Yani, eğer zaman serisi değişkenleri eştümleşme ilişkisine sahipse kısa dönemde sapabilecekleri ancak uzun dönemde dönmek zorunda oldukları bir denge ilişkisi içinde olabilirler.

Bu aşamada seriler arasında uzun dönem ilişkinin olup olmadığı eş bütünleşme analizi ile belirlenmektedir. Bu çalışmada değişkenler arasında eş bütünleşmenin varlığı Johansen Eştümleşme Testi kullanılarak araştırılmıştır.

Eştümleşme Testi

Johansen ve Juselius (1990), eştümleşme hipotezini test etmek için en çok benzerlik yöntemi (Maximum LikelihoodEstimation) ve LikehoodRatio testlerini geliştirmişlerdir. Johansen testi birinci farkların ECM (ErrorCorection Model) formu şöyledir;

$\Delta \mathrm{X}_1=\Gamma_{\mathrm{t}} \Delta \mathrm{X}_{\mathrm{t}-1}+\ldots+\Gamma_{\mathrm{k}+1} \Delta \mathrm{X}_{\mathrm{t}-\mathrm{k}}+\Pi \mathrm{X}_{\mathrm{t}-\mathrm{k}}+\mu+\varepsilon_{\mathrm{t}}$ ve $\varepsilon_{\mathrm{t}} \sim \mathrm{N}(0, \Lambda) \mathrm{t}=1, \ldots, \mathrm{T}$

Burada $\Pi$, (nXn) matris, $\Gamma_t, \ldots, \Gamma_{k+1}$ parametrelerin matrisi, $X t(n X n)$ birinci derece birim kök vektörü, $\mu$ (nX1) vektör sabit değer, $\varepsilon_t$ hata terimi vektörü ve $\Lambda$ ( $n X n$ ) kovaryans matrisini göstermektedir. Eșitlikte $\Delta X_1 I(0)$ olduğundan sağ tarafin durağan olması ancak $\Pi X_{t-k}^{\prime}$ nın durağan olmaslyla gerçekleşir.

Eş bütünleşme testinde Johansen yaklaşımı LikelihoodRatio testine dayalıdır ve n-r birim kök hipotezine karşı n-r-1 birim kök alternatif hipotezine göre test edilir. Trace ve maxstatistic testi olmak üzere iki ayrı test kullanılmaktadır.

$\Lambda_{\max }=-T \Sigma_{i=r+1} \ln \left(1-\Lambda_i\right), r=0, \ldots, n-1$.

Burada Λien yüksek eigenvalue değeridir.

Maxstatistic testi ise,

$\Lambda_{\max }=-T \ln \left(1-\Lambda_i\right)$ sseklindedir.

Johansen Eştümleşme testi sonuçları Tablo 5’te sunulmuştur. Hem Trace test hem de maximum eigenvalue test istatistikleri değişkenler arasında iki eştümleştirici denklem tespit etmiştir.

Table 5. Johansen Eştümleşme Testi Sonuçları

Boş Hipotez

$J_{Trace}$

$J_{Max}$

r = 0

86.298*

(0.0000)

(0.0000)

r ≤ 1

25.902*

(0.0075)

21.603*

(0.0056)

r ≤2

4.298

(0.3694)

4.298

(0.3694)

Not: r, eş bütünleşme vektör sayısını göstermektedir. * %5 anlamlılık düzeyinde boş hipotezin (seriler arasında eş bütünleşme yoktur) reddedildiğini gösterir. Parantez içindeki değerler p-değerleridir.

Her eştümleşme ilişkisi bir hata düzeltme modeli ima ettiği için bu aşamadan sonra Var modeli vektör hata düzeltme modeli (VEC) formunda yeniden tahmin edilebilir.

Table 6. Hata Düzeltme Modeli Sonuçları

Uzun dönem katsayı

tahminleri

Eştümleşme

Denklemi

(1)

Eştümleşme

Denklemi

(2)

LYt-1

1.0000

0.0000

LMt-1

0.0000

1.0000

LXt-1

-0.330

-1.017

C

(0.03299)

[-10.0000]

-6.168

(0.08301)

[-74.3012]

(0.01739)

[-58.4832]

-0.285

(0.04375)

[-6.5058]

Hata Düzeltme Denklemi

ΔLYt

ΔLMt

ΔLXt

VEC1

-0.048266

-0.140967

-0.053495

(0.01025)

(0.04625)

(0.03741)

[-4.70996]

[-3.04803]

[-1.42999]

VEC2

-0.017803

-0.219551

0.125850

(0.01201)

(0.05420)

(0.04384)

[-1.48240]

[-4.05080]

[ 2.87060]

ΔLYt-1

-0.075490

0.495479

-0.195095

(0.10421)

(0.47030)

(0.38042)

[-0.72442]

[ 1.05354]

[-0.51284]

ΔLYt-2

0.183663

0.626603

0.238801

(0.10167)

(0.45885)

(0.37116)

[ 1.80644]

[ 1.36560]

[ 0.64340]

ΔLMt-1

0.073201

0.097856

-0.025744

(0.02358)

(0.10642)

(0.08608)

[ 3.10441]

[ 0.91955]

[-0.29907]

ΔLMt-1

-0.020296

0.097856

-0.025744

(0.02427)

(0.10642)

(0.08608)

[-0.83620]

[ 0.91955]

[-0.29907]

ΔLXt-1

-0.008928

0.095996

0.042726

(0.02560)

(0.11554)

(0.09346)

[-0.34874]

[ 0.83084]

[ 0.45716]

ΔLXt-2

-0.033751

-0.164155

-0.096419

(0.02533)

(0.11430)

(0.09246)

[-1.33264]

[-1.43616]

[-1.04286]

Not:

( ) standart hatalar, [ ] t

Not: ( ) standart hatalar, [ ] t istatistikleri

Hata düzeltme modeline dayalı uzun dönem nedensellik şu şekilde yorumlanabilir: Hata düzelme parametreleri tahminleri (VEC1 ve VEC2 ) ihracat denklemi hariç, beklenildiği gibi negatif işaretli ve istatistiksel olarak anlamlıdır. Bu, uzun dönemde GDP ve ithalat arasında çift yönlü nedensel ilişki olarak yorumlanabilir.

GDP’ ninbağımlıdeğişkenolduğuhatadüzeltmemodeliaçıkbiçimdeşöyledir:

$\begin{aligned} & \Delta \mathbf{L} \mathbf{Y}_{\mathbf{t}}=-0.048\left[\mathbf{L} \mathbf{Y}_{\mathrm{t}-1}-0.330 \mathbf{L X}_{\mathrm{t}-1}-6.168\right]-0.018\left[\mathbf{L} \mathbf{M}_{\mathrm{t}-1}-1.017 \mathbf{L X}_{\mathrm{t}-1}-0.285\right]-0.075 \\ & \Delta \mathbf{L} \mathbf{Y}_{\mathrm{t}-1}+0.184 \Delta \mathbf{L} \mathbf{Y}_{\mathrm{t}-2}+0.073 \Delta \mathbf{L M}_{\mathrm{t}-1}-0.020 \Delta \mathbf{L M}_{\mathrm{t}-2-2}-0.009 \Delta \mathbf{L} \mathbf{X}_{\mathrm{t}-1}-0.034 \Delta \mathbf{L X}_{\mathrm{t}-2}\end{aligned}$

Table 7. VEC Modeli için Granger Nedensellik ve Blok Dışsallık Wald Testi sonuçları

NedenselliğinYönü

Test İstatistiği

M à GDP***

11.74560 (0.0028)

X à GDP

1.848624 (0.3968)

GDP à M

2.615814 (0.2704)

X à M

2.905748 (0.2339)

GDP à X

0.787867 (0.6744)

M à X

0.408611 (0.8152)

Not: Parantez içi değerler p-değerleri olup, *** %1 düzeyinde anlamlılık ifade etmektedir.

Tablo 7’de görüldüğü gibi, ithalatın gecikmeli değerleri GDP’nin güncel değeri üzerinde anlamlı bir etkiye sahiptir. Yani burada nedenselliğin yönü ithalattan GDP’ye doğrudur. Bu test, kısa dönem nedensellik olarak yorumlanmaktadır. Buna göre, kısa dönemde nedenselliğin yönü ithalattan GDP’ye doğrudur.

5. Sonuç ve Öneriler

Ekonomik büyüme ülkelerin gelişmişlik düzeylerinin temel göstergelerinden biridir. Sanayileşmesini eken tamamlayan ve uluslararası piyasalara hâkim olmada erken davranan ülkeler, bugünün gelişmiş ülkeleridir. Sanayileşmede geç kalmış, büyümenin lokomotifi olarak yanlış sektörleri seçmiş, yerli sanayiye korunması gereken zamanda gerekli özeni göstermeyip, serbest ticaretin avantajlarından faydalanmaları gereken zamanda ise gereksizce korumacı davranmış ülkeler günümüzün gelişmekte olan ülkelerini oluşturmaktadır.

Türkiye ekonomisinde 1980 öncesi dönemde zaman zaman ihracatı arttırmaya yönelik liberal politikalar denenmişse de genel itibariyle ithal ikâmesine dayalı içe dönük büyüme stratejileri izlenmiştir. 1980 sonrası ise serbest piyasa ekonomisine geçiş ve ihracata dayalı büyüme stratejilerinin izlendiği dönemdir.

Ampirik analiz bulgularını şu şekilde özetlemek mümkündür: Johansen Eştümleşme Testi sonuçlarına göre %5 anlamlılık düzeyinde seriler arasında eştümleşme vardır. Hata Düzeltme Modelinin bulguları uzun dönemde GSYİH ve ithalat arasında çift yönlü nedensellik ilişkisinin olduğunu göstermektedir. Granger Nedensellik Testi, kısa dönemde nedenselliğinin yönünün ithalattan GSYİH’ya doğru olduğu sonucunu vermiştir. Analiz bulgularına dayanarak sınanan “ihracata dayalı büyüme” hipotezi reddedilerek, 1980 – 2016 döneminde “ithalata dayalı büyüme” hipotezi kabul edilmiştir.

Gelişmekte olan ülkelerde yatırım için gerekli olan sermaye mallarının ithalatla karşılanması, bu malların yurtiçinde üretimi nisbi olarak pahalı ise karşılaştırmalı üstünlükler teorisine göre doğru bir yaklaşımdır. Yatırımların artması üretimi arttıracak, artan üretimle iç fiyatların düşmesi ise ihracatı kolaylaştıracaktır. İthalata bağlı büyüme ve büyümeye bağlı ihracat artışı sürdürülebilir olduğu takdirde ülke açısından faydalı olabilir. Fakat ihracat oranlarındaki artış, ithalat oranlarındaki artışın gerisinde kalıyorsa, dış ticaret açığı sorununun yanı sıra büyümenin ithalata bağımlı hale gelmesine sebep olabilir.

Türkiye ekonomisi için ithal girdilerle ne ölçüde katma değer yaratabildiğimiz çok önemlidir. Bu sebeple AR-GE yatırımlarımızı arttırarak katma değeri yüksek nihai mallar ihraç etmeyi hedeflemek rasyonel olacaktır. Özellikle enerjide dışa bağımlılığımızı azaltacak teknolojilere yatırım yapmak büyümenin sürdürülebilir olması açısından önemlidir. İthalat ve ihracatta sınırlı sayıda ülkeye bağımlı olmak ekonomik ve politik açıdan riskler de taşımaktadır. Bu sebeple dış ticarette bulunduğumuz ülkelerin sayısını arttırmak hem risklerimizi azaltmada hem de uluslar arası piyasalarda pazarımızı genişletmede yardımcı olacaktır. Son olarak ithal ikâmesi ve ihracata dayalı sanayileşmenin ikâme değil tamamlayıcı politikalar olduğunu, bilinçli stratejiler üretmenin dış ticaret ve ekonomik büyüme açısından bir zorunluluk olduğunu söylemek mümkündür.

Çalışmanın kısıtlarına dayanarak sonraki araştırmalarda;

İç piyasaya ve ihracata dönük üretimde ara malı ve sermaye malı ithalatına bağımlı mıyız ve karşılaştırmalı üstünlüğümüzü sanayi malları lehine çevirebilir miyiz sorularına cevap aranabilir. Bu bağlamda ithal edilen sermaye mallarının verimliliği ile yurtiçinde üretilen sermaye mallarının verimlilikleri karşılaştırılabilir.

Dış ticaretin ekonomik büyümeye katkısı, diğer faktörlerin katkısıyla karşılaştırılarak “dış ticaret büyümenin lokomotifidir” hipotezi sınanabilir.

Büyümenin varlığı kadar sürdürülebilir olması da önemlidir. İthalata dayalı büyümenin sürdürülebilirliği tartışılabilir.

Ekonomik büyümenin refahı arttırması beklenmektedir. Dış ticaret hadlerinin bozulmasından kaynaklanan refah kaybı, büyümenin sağladığı refah artışı ile karşılaştırılarak ithalata dayalı büyüme, “yoksullaştıran büyüme teorisi” çerçevesinde incelenebilir.

References
ACAR,Y.(1995) .Tarihsel Açıdan Türkiye Ekonomisi ve İzlenen İktisadi Politikalar (1923- 1963).Uludağ Üniversitesi Basımevi, III.Baskı, Bursa
AKTAŞ,C. (2009). “Türkiye’nin İhracat, İthalat ve Ekonomik Büyüme Arasındaki Nedensellik Analizi”, Kocaeli Üniversitesi S.B.E. Dergisi (18), 2009/2:s.35-47
ÇAMURDAN,B.(2013). “Türkiye’de 1999-2013 Dönemi İçin İhracat, İthalat ve Ekonomik Büyüme Arasındaki Nedensellik İlişkisi”, NWSA-SocialSciences, 3C0117, 8, (4), s.183-195
DEĞER,K. (2010). “İhracatta Ürün Çeşitliliği ve Büyüme”, Atatürk Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, Cilt:24, sayı:2 s.259-287
DEMİRHAN, E.(2005). “Büyüme ve İhracat Arasındaki Nedensellik İlişkisi: Türkiye Örneği”, Ankara Üniversitesi, S.B.F. Dergisi, 60(4), s. 75-88
DİCKEY, D. A.ve W.A. FULLER (1979). “Distribution of TheEstimatorsForAutoregressive Time Series WithUnitRoot”, Journal of TheAmerican Statistical Association, 74(336), s.427-431
ERDOĞAN, S. (2006). “Türkiye’nin İhracat Yapısındaki Değişme ve Büyüme İlişkisi:Koentegrasyon ve Nedensellik Testi Uygulaması”, Selçuk Üniversitesi Karaman İ.İ.B.F. Dergisi, sayı:10, Yıl:9, Haziran 2006, s.30-39
GERNİ, C. , Ö.S. EMSEN VE M. K. DEĞER (2008) “İthalata Dayalı İhracat ve Ekonomik Büyüme: 1980-2006 Türkiye Deneyimi” , 2. Ulusal İktisat Kongresi, 20-22 Şubat 2008, DEÜ İİBF İktisat Bölümü, İzmir-Türkiye, s. 1-21
GRANGER, C. W. J. (1988), “SomeRecentDevelopments in a Concept of Causality”, Journal of Econometrics, 39(1-2), s.199-211
GÜL, E. ve A. KAMACI (2012). “Dış Ticaretin Büyüme Üzerinde Etkiler: Bir Panel Veri Analizi” , Uluslar arası Alanya İşletme Fakültesi Dergisi, C:4, Sayı: 3, s.81-91
İSPİR,M.S., B.AÇIKGÖZ, M. ERSOY (2009), “Türkiye’nin Büyüme Dinamiğinde İhracat mı İthalat mı Daha Etkin?”, Dokuz Eylül Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, C:24, Sayı:1, s.59-72
JOHANSEN,S (1988). “Statistical Analysis of CointegrationVectors” Journal of Economic Dynamics and Control, 12(2-3), s. 231-254
JOHANSEN,S. ve K. JUSELIUS (1990). “Maximum LikelihoodEstimationandInference on Co-integrationwith Applications toTheDemandFor Money”, Oxford Bulletin of EconomicsandStatistics, 52(2), s.169-210
KARLUK, S.R. (2005). Cumhuriyetin İlanından Günümüze Türkiye Ekonomisinde Yapısal Dönüşüm. 10.Basım, Beta Yayım Dağıtım, İstanbul
KAZGAN,G. (2004). Tanzimat’tan 21. Yüzyıla Türkiye Ekonomisi. 2. Basım, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul
KEPENEK, Y. ve N. YENTÜRK (2007). Türkiye Ekonomisi. 19. Basım, Remzi Kitabevi, İstanbul
KORKMAZ,S. ve A. AYDIN (2015). “Türkiye’de Dış Ticaret-Ekonomik Büyüme İlişkisi:Nedensellik Analizi”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, Aralık 2015, 10(3), s.47-76
KURT,S. ve M. BERBER (2008). “Türkiye’de Dışa Açıklık ve Ekonomik Büyüme”, Atatürk Üniversitesi, İ.İ.B.F. Dergisi, Cilt:22, Temmuz 2008, sayı:2,s.57-80
OECD-OrganisationForEconomicCo-operationand Development http://data.oecd.org/
ÖNDER,K. ve S. A.HATIRLI (2014). “Türkiye’de İmalat Sanayi İhracatı ve Büyüme İlişkisinin İktisadi Analizi”, Journal of Yaşar University, 9(34), s. 5851-5869
ÖZCAN, B. ve O. ÇELEBİ (2013). “İhracata Dayalı Büyüme Hipotezi Türkiye İçin Geçerli mi?”, Yönetim ve Ekonomi, Cilt:20, Sayı:1,s.1-14
ÖZMEN,A., M. ÖZER, S. TÜRKYILMAZ (1999). “Türkiye’de İhracat ve Ekonomik Büyüme Arasındaki Nedenselliğe İlişkin Bir Uygulama Denemesi”, Marmara Üniversitesi Yayınları, Yayın no:640, s. 379-392
PHILLIPS,P.C.B ve P. PERRON (1988). “Testingfor a UnitRoot in Time Series Regression”, Biometrica, 75(2), s.335-346
SAĞLAM, Y. ve H.A. EGELİ (2015), “İhracata Dayalı Büyüme Hipotezi: Türkiye Örneği”, Dokuz Eylül Üniversitesi, S.B.E. Dergisi, cilt:17, sayı:4, s.517-530
SARAÇ, B.T. (2013). “İhracat ve İthalatın Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkisi: Türkiye Örneği”, Ege Akademik Bakış, Cilt:13, Sayı:2, s.181-194
SARI,S. , C. GERNİ, K. DEĞER ve Ö.S. EMSEN (2010). “Uluslar arası Avrasya Ekonomileri Konferansı, 4-5 Kasım 2010, İstanbul, s.392-397
ŞEREFLİ,M. (2016). “Dış Ticaretin Ekonomik Büyüme Üzerine Etkisi: Türkiye Örneği”, Kastamonu Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, Temmuz 2016, Sayı:13, s. 136-143
ŞİMŞEK, M. (2003). “İhracata Dayalı Büyüme Hipotezinin Türkiye Ekonomisi Verileri ile Analizi,1960-2002”, Dokuz Eylül Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, Cilt:18, Sayı:2, s.43-63
TAŞ, İ. (2013). “Büyümenin Dinamiği Üzerine BirNedensellik Analizi”, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl:1, Sayı:1, s.69-86
TAŞDAN, H. (2010). “Türkiye’de İhracat, İthalat ve Ekonomik Büyüme Arasındaki Nedensellik İlişkilerinin Spektral Analizi”, Ekonomi Bilimleri Dergisi, Cilt:2, Sayı:1, s.87-98
TEMİZ,D. “Türkiye’de reel ihracat ve Ekonomik Büyüme Arasındaki İlişki:1965-2009 Dönemi”, Hitit Üniversitesi S.B.E. Dergisi, Yıl:3, Sayı:1-2, s.71-82
TUNCER, İ. (2002). “Türkiye’de İhracat, İthalat ve Büyüme: Toda-Yamamoto Yöntemiyle Granger Nedensellik Analizleri”, Çukurova Üniversitesi, S.B.E. Dergisi, Cilt:9, Sayı:9, s. 89-107. TUİK, Türkiye İstatistik Kurumu http://tuik/gov.tr
UÇAK,H. ve İ. ARISOY (2011). “Türkiye Ekonomisinde Verimlilik, İhracat ve İthalat Arasındaki Nedensellik Analizi”, Ege Akademik Bakış, Cilt:11, Sayı:4, s. 639-651
YENİPAZARLI, A. ve f. ERDAL (2010). “Dış Ticaretin Serbestleşmesi ve Ekonomik Büyüme”, Ekonomi Bilimleri Dergisi, Cilt:2, Sayı:1, s. 15-24
YILDIZ, E.B. ve BERBER,M. (2011). “İthalata Dayalı Büyüme:1989-2007 Türkiye Örneği”, Atatürk Üniversitesi, İ.İ.B.F. Dergisi, 10. Ekonometri ve İstatistik Sempozyumu Özel Sayısı, s. 165-179

Cite this:
APA Style
IEEE Style
BibTex Style
MLA Style
Chicago Style
Şenkardeşler, R. A. (2018). Cumhuriyetten Günümüze Türkiye’nin Dış Ticaret ve Ekonomik Büyüme İlişkisi Üzerine Nedensellik Analizi (A Causality Analysis Over the Relationship Between Economic Growth and Foreign Trade of Turkey From the Foundation of Republic to Now). J. Account. Fin. Audit. Stud., 4(1), 108-129. https://doi.org/10.56578/jafas040107
R. A. Şenkardeşler, "Cumhuriyetten Günümüze Türkiye’nin Dış Ticaret ve Ekonomik Büyüme İlişkisi Üzerine Nedensellik Analizi (A Causality Analysis Over the Relationship Between Economic Growth and Foreign Trade of Turkey From the Foundation of Republic to Now)," J. Account. Fin. Audit. Stud., vol. 4, no. 1, pp. 108-129, 2018. https://doi.org/10.56578/jafas040107
@research-article{Şenkardeşler2018CumhuriyettenGT,
title={Cumhuriyetten Günümüze Türkiye’nin Dış Ticaret ve Ekonomik Büyüme İlişkisi Üzerine Nedensellik Analizi (A Causality Analysis Over the Relationship Between Economic Growth and Foreign Trade of Turkey From the Foundation of Republic to Now)},
author={Rabia Aktaş şEnkardeşLer},
journal={Journal of Accounting, Finance and Auditing Studies},
year={2018},
page={108-129},
doi={https://doi.org/10.56578/jafas040107}
}
Rabia Aktaş şEnkardeşLer, et al. "Cumhuriyetten Günümüze Türkiye’nin Dış Ticaret ve Ekonomik Büyüme İlişkisi Üzerine Nedensellik Analizi (A Causality Analysis Over the Relationship Between Economic Growth and Foreign Trade of Turkey From the Foundation of Republic to Now)." Journal of Accounting, Finance and Auditing Studies, v 4, pp 108-129. doi: https://doi.org/10.56578/jafas040107
Rabia Aktaş şEnkardeşLer. "Cumhuriyetten Günümüze Türkiye’nin Dış Ticaret ve Ekonomik Büyüme İlişkisi Üzerine Nedensellik Analizi (A Causality Analysis Over the Relationship Between Economic Growth and Foreign Trade of Turkey From the Foundation of Republic to Now)." Journal of Accounting, Finance and Auditing Studies, 4, (2018): 108-129. doi: https://doi.org/10.56578/jafas040107
cc
©2018 by the author(s). Published by Acadlore Publishing Services Limited, Hong Kong. This article is available for free download and can be reused and cited, provided that the original published version is credited, under the CC BY 4.0 license.